Binnen de psychologie is het verleidelijk om te denken in methodes en protocollen. EMDR, schematherapie of cognitieve gedragstherapie: voor veel klachten zijn effectieve behandelvormen ontwikkeld. Tegelijkertijd komt het succes van een behandeling volgens klinisch psycholoog en psychotherapeut Simone das Dores vooral door iets anders. “We doen soms alsof de techniek het grootste verschil maakt, terwijl onderzoek laat zien dat verandering voor het grootste deel voortkomt uit andere factoren, zoals een goede therapeutische relatie.”
Volgens Simone is het aanleren van goede therapeutische relaties nog onderbelicht in onze huidige opleidingen.
De illusie van de ‘heilige graal’
Simone baseert zich op bekende onderzoeken uit de psychotherapie-literatuur, zoals die van Lambert en Barley, die laten zien dat verbetering in welbevinden door meerdere factoren wordt bepaald. Technieken en behandelmethoden dragen daarbij voor ongeveer 15% bij aan het resultaat. Een veel groter deel wordt verklaard door factoren zoals de omstandigheden van de cliënt, hoop en verwachtingen, en de therapeutische relatie.
Simone noemt de zoektocht naar de ‘heilige graal’ onder therapievormen dan ook deels een illusie. “Nieuwe stromingen volgen elkaar razendsnel op, maar onder de streep knapt een vergelijkbaar percentage mensen op, ongeacht de methode,” legt ze uit. Zonder een sterke verbinding tussen behandelaar en cliënt blijft elke techniek volgens haar aan de oppervlakte. Juist de therapeutische relatie bepaalt of een cliënt moeilijke momenten in het traject durft te verdragen en uiteindelijk stappen kan zetten richting herstel.
“De techniek geeft de richting aan, maar het is de menselijke verbinding die bepaalt of iemand daadwerkelijk durft te veranderen.”
Meer dan een goede klik
De therapeutische relatie wordt vaak versimpeld tot ‘een goede klik’, maar Simone benadrukt dat het veel gelaagder is. “Het gaat er niet alleen om dat het contact prettig is, maar om echte overeenstemming over de koers.” Juist die richting en structuur zijn essentieel wanneer therapie schuurt. Bij exposure-oefeningen, waarbij een cliënt zijn grootste angsten opzoekt, is vertrouwen de enige motor. “Iemand gaat pas die angst aan als de relatie stevig genoeg is om die spanning te dragen.”
De therapeutische relatie als spiegel
In de behandelkamer kan de dynamiek bijvoorbeeld spannend worden bij cliënten die het conflict opzoeken. Simone: “Een persoonlijke neiging kan zijn om bij spanning afstand te nemen, maar als professional moet je juist leren om ook dan in contact te blijven.” De doorbraak in de therapie ontstaat vaak als je als behandelaar durft te benoemen wat er in de kamer gebeurt, ook als het spannend is.
Simone illustreert dit met een cliënt die een observatie van haar wegwuifde door haar denigrerend als “meisje” aan te spreken. In plaats van dat moment te negeren, maakte Simone haar gevoel van ‘niet serieus genomen worden’ bespreekbaar. Dat leidde tot een belangrijk inzicht: de cliënt hield anderen op afstand om haar eigen kwetsbaarheid te maskeren. Door dit patroon direct in de behandelkamer samen te onderzoeken en te doorbreken, veranderde niet alleen het contact tussen Simone en haar cliënt, maar ook de relaties van de cliënt buiten de behandelkamer.
“Hoe een cliënt zich verhoudt tot de behandelaar, is vaak een herhaling van hoe zij zich verhouden tot de rest van de wereld.”
De behandelaar als instrument
Werken met de relatie vraagt om een hoge mate van zelfreflectie; de psycholoog moet zichzelf durven gebruiken als thermometer. “Het is belangrijk om te weten wat jou persoonlijk raakt. Is die spanning van mij, of ontstaat het in het contact met de ander?” Dit vereist een kwetsbare opstelling, passend bij de wijsheid: Love yourself as a person, doubt yourself as a therapist. Door je eigen reacties serieus te nemen als informatiebron, kun je patronen van cliënten sneller blootleggen en bespreekbaar maken.
Vakmanschap door training
Om deze nuances echt in de vingers te krijgen, pleit Simone voor deliberate practice. Hierbij verschuift de focus van theoretisch begrijpen naar doelgericht doen. “We praten in de supervisie en intervisie vaak over casuïstiek, maar dat is iets anders dan de vaardigheid zelf oefenen.” Met deliberate practice train je heel specifiek interpersoonlijke vaardigheden voor de momenten die schuren in een behandelrelatie, vraag je daar direct feedback op en integreer je die feedback ook meteen. Denk aan een breuk in de alliantie, suïcidaliteit of agressie. Het is een actieve vorm van training die ervoor zorgt dat je, juist wanneer het spannend wordt, niet terugvalt op een protocol, maar aanwezig blijft in de ontmoeting.
Terug naar de basis
Simone pleit dan ook voor een verschuiving in het vak. Waar jonge psychologen nu vaak starten met een rugzak vol protocollen en methodieken, zou er volgens haar ook veel meer aandacht moeten zijn voor interpersoonlijke vaardigheden. Technieken leren is waardevol, maar uiteindelijk bepaalt het vermogen om echte menselijke verbindingen aan te gaan of een cliënt zich veilig genoeg voelt om daadwerkelijk te veranderen.
Simone das Dores is klinisch psycholoog en actief als supervisor op het gebied van Deliberate Practice. Meer over haar werk en achtergrond binnen Deliberate Practice vind je via de International Deliberate Practice Society.
OpenPractice.nl is een initiatief van iPractice B.V. (iPractice). De gepubliceerde artikelen, webinars en andere content zijn uitsluitend bedoeld ter informatie en professionele inspiratie voor zorgprofessionals. De content op OpenPractice.nl is niet bedoeld als vervanging voor professioneel klinisch oordeel, diagnose of behandeling. Niets op dit platform mag worden opgevat als individueel behandeladvies. Lees hier meer.
